Ekspert: Andrzej Oleśkiewicz Dyrektor ds. Bezpieczeństwa Maszyn w ELOKON, Certyfikowany Specjalista ds. Bezpieczeństwa Maszyn z ponad 20-letnim doświadczeniem w audytach, szkoleniach i projektowaniu systemów bezpieczeństwa.

Wprowadzenie – co zmienia nowa norma i dlaczego to ważne

Norma PN-EN ISO 13855 reguluje sposób wyznaczania odległości bezpieczeństwa między urządzeniami ochronnymi a strefami niebezpiecznymi maszyn. Jej nowa wersja – PN-EN ISO 13855:2024 – to nie kosmetyczna aktualizacja, lecz gruntowna rewizja uwzględniająca nowe technologie (roboty mobilne, aplikacje współpracujące, systemy wizyjne), nowe kategorie urządzeń ochronnych, zmienioną nomenklaturę oraz nowy parametr obliczeniowy Z.

„Finalny draft tej normy został zaakceptowany, więc myślę, że wkrótce ta norma zostanie opublikowana. Oczywiście będzie jakiś okres przejściowy, natomiast warto już zapoznać się z tymi nowymi wymaganiami.”– Andrzej Oleśkiewicz, Machinery Safety Director, ELOKON

Niniejszy artykuł to rozbudowany przewodnik ekspercki, zawierający tabele porównawcze stara vs nowa norma oraz praktyczne przykłady.

Podstawy prawne – skąd wynika obowiązek pomiarów dobiegu

Obowiązek wyznaczania odległości bezpieczeństwa wynika z trzech kluczowych aktów prawnych: dyrektywy maszynowej 2006/42/WE (skierowanej do producentów), rozporządzenia w sprawie wymagań minimalnych (skierowanego do użytkowników) oraz polskiego rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP. Choć normy formalnie nie są obligatoryjne, ich stosowanie daje istotne korzyści prawne.

„Normy nie są jako takie obligatoryjne, natomiast musimy pamiętać o zasadzie domniemania zgodności, która mówi o tym, że jeżeli zastosujemy wymagania normy, to z automatu spełniamy wymagania zasadnicze dyrektywy maszynowej.”– Andrzej Oleśkiewicz

Nowe rozporządzenie w sprawie maszyn20 stycznia 2027 r. wchodzi w życie nowe rozporządzenie UE zastępujące dyrektywę maszynową 2006/42/WE. Wymaga ono harmonizacji ponad 1000 norm – w tym PN-EN ISO 13855.

Rozszerzony zakres stosowania – tabela porównawcza

Nowy projekt normy znacząco rozszerza zakres stosowania. Poniższa tabela zestawia urządzenia objęte normą w wersji dotychczasowej i nowej.

Kategoria urządzeń	Norma aktualna (2010)	Projekt 2024
Kurtyny i bariery świetlne	TAK	TAK
Skanery laserowe	TAK	TAK
Urządzenia czułe na nacisk – maty i podłogi	TAK	TAK
Urządzenia czułe na nacisk – zderzaki, obrzeża	TAK	USUNIĘTO z zakresu
Urządzenia wizyjne (wzorce referencyjne, stereowizja)	NIE	NOWE – TAK
Ręczne urządzenia bezpieczeństwa (reset, restart, odryglowanie)	NIE	NOWE – TAK
Osłony blokujące bez ryglowania	TAK	TAK
Osłony blokujące z urządzeniem ryglującym	NIE	NOWE – TAK
Oburęczne sterowanie	TAK	TAK (zmienione wartości)

„Takie rozwiązania pojawiają się coraz częściej na rynku, w związku z tym, żeby podążać za techniką, ta normalizacja też musi odpowiadać aktualnemu stanowi techniki.”– Andrzej Oleśkiewicz

Zmiana nomenklatury i symboli – słownik nowych terminów

Projekt normy zmienia wiele kluczowych terminów i symboli. Poniższa tabela stanowi praktyczny słownik konwersji.

Termin / symbol dotychczasowy	Nowy termin / symbol (2024)	Uwagi
Całkowity dobieg systemu	Całkowity czas reakcji (T)	Rozszerzona definicja – nie tylko ustanie ruchu
Odległość minimalna (S)	Odległość separacji (S)	Definicja bez zmian
Zdolność rozdzielcza (d)	Zdolność wykrywania / Efektywna zdolność wykrywania (De)	Podział na dwa pojęcia
Odległość dodatkowa C	Odległość sięgania DDS	Zmiana symbolu
Czas T1	Czas reakcji urządzenia ochronnego	Nowa nazwa
Czas T2	Czas reakcji maszyny (TME)	Nowa nazwa
–	Czas TF (tolerancja maszyny)	NOWY składnik
–	Parametr Z (dodatkowy naddatek)	NOWY parametr we wzorze
Wysokość strefy niebezpiecznej (a)	HH	Zmiana symbolu
Górna wiązka (b)	HDT	Zmiana symbolu
Odległość C w tabeli sięgania	DDO	Zmiana symbolu, wartości te same

Andrzej Oleśkiewicz tłumaczy powód rozszerzenia definicji czasu reakcji kontekstem nowych technologii: „Jeżeli weźmiemy pod uwagę nowe technologie, jak roboty mobilne czy aplikacje współpracujące, nie zawsze zadziałanie środka ochronnego musi spowodować zatrzymanie ruchu. Robot może zmienić trajektorię, wózek może ominąć przeszkodę”

Wzór na odległość separacji – porównanie i przykłady obliczeń

Porównanie wzorów

Element	Norma aktualna	Projekt 2024
Wzór główny	S = K × T + C	S = K × T + DDS + Z
Prędkość K (sięganie rękami)	2000 mm/s	2000 mm/s (bez zmian)
Prędkość K (ruch pieszy)	1600 mm/s	1600 mm/s (bez zmian)
Czas T	T1 + T2	Turz. ochr. + TME + TF
Odległ. dodatkowa	C	DDS + Z
Parametr Z	Brak	Niepewności pomiarowe, odbicia, tolerancje hamowania

Przykład 1 – Kurtyna świetlna, zbliżanie prostopadłe

Założenia: kurtyna o efektywnej zdolności wykrywania De = 30 mm, czas reakcji urządzenia ochronnego = 15 ms, czas reakcji maszyny TME = 120 ms, czas tolerancji TF = 10 ms, parametr Z = 5 mm. Zbliżanie prostopadłe (K = 2000 mm/s).

📊 Obliczenie – kurtyna świetlna De = 30 mmKrok 1: Całkowity czas reakcjiT = 15 + 120 + 10 = 145 ms = 0,145 s Krok 2: Część zależna od czasuK × T = 2000 × 0,145 = 290 mm Krok 3: Odległość sięgania DDS (De < 40 mm)DDS = 8 × De − 14 = 8 × 30 − 14 = 226 mm Krok 4: Odległość separacjiS = K × T + DDS + ZS = 290 + 226 + 5 = 521 mm Ponieważ S > 500 mm, można przeliczyć z K = 1600 mm/s:S = 1600 × 0,145 + 226 + 5 = 463 mmAle wynik nie może być < 500 mm, więc: S = 500 mm

Przykład 2 – Kurtyna świetlna z nowym zakresem De = 45 mm

Założenia: De = 45 mm, T = 0,145 s, K = 2000 mm/s, Z = 8 mm. Nowy zakres 40–55 mm.

📊 Obliczenie – nowy zakres De = 45 mmKrok 1: T = 0,145 s (jak wyżej) Krok 2: K × T = 2000 × 0,145 = 290 mm Krok 3: DDS (nowy wzór dla 40–55 mm)DDS = 208 + 12 × (De − 40)DDS = 208 + 12 × (45 − 40) = 208 + 60 = 268 mm Krok 4: S = 290 + 268 + 8 = 566 mm S > 500, przeliczenie z K = 1600:S = 1600 × 0,145 + 268 + 8 = 508 mm508 > 500, więc wynik: S = 508 mm

Przykład 3 – Oburęczne sterowanie (nowe wartości)

Założenia: czas reakcji T = 0,200 s, K = 1600 mm/s. Nowa odległość DDS = 550 mm (aktywacja łokciem), Z = 0.

📊 Obliczenie – oburęczne sterowanie (nowe)S = K × T + DDS + ZS = 1600 × 0,200 + 550 + 0S = 320 + 550 = 870 mm Porównanie ze starą normą (DDS = 250 mm):S(stara) = 320 + 250 = 570 mmRóżnica: +300 mm (wzrost o 52,6%)

„Zupełnie nowa wartość, która się tutaj pojawiła. Dziwne, że wcześniej tego nie było, bo jest to dość oczywiste – jeżeli mogę dłonią, to bardzo często mogę aktywować łokciem.”– Andrzej Oleśkiewicz

Statyczna vs dynamiczna odległość separacji

Cecha	Statyczna odległość separacji	Dynamiczna odległość separacji
Definicja	Stała odległość dla maksymalnych parametrów maszyny	Odległość zmieniana w czasie rzeczywistym
Parametry obliczeń	Maks. prędkość, maks. zasięg, najdłuższy czas	Aktualna prędkość, położenie, zdolność hamowania
Typowe zastosowanie	Tradycyjne maszyny stacjonarne	Roboty mobilne, wózki widłowe, aplikacje współpracujące
Prędkość K	Stała (2000 lub 1600 mm/s)	Może uwzględniać prędkość maszyny + człowieka
Obecność w normie	Tak (dotychczasowe podejście)	NOWE – formalnie zdefiniowane

„Chociażby na wózkach widłowych mamy instalowane skanery, które w zależności od prędkości czy danej strefy mogą zmieniać pola detekcji, pola ochronne – i to powinno się odbywać na zasadzie dopasowania tej dynamicznej odległości separacji.”– Andrzej Oleśkiewicz

Składowe całkowitego czasu reakcji – struktura i rozkład

Składowa	Norma aktualna	Projekt 2024	Opis
Urządzenie ochronne	T1	Czas reakcji urz. ochronnego	Np. kurtyna świetlna, skaner
Układ logiczny	(w T1)	Czas reakcji układu logicznego	Sterownik, moduł bezpieczeństwa
Podsystem wyjściowy	(w T1)	Czas reakcji podsystemu wyjściowego	Przekaźniki, styczniki
Maszyna	T2	TME	Czas zatrzymania mechanicznego
Tolerancja maszyny	–	TF (NOWY)	Zmienność hamowania: temperatura, zużycie

„Maszyna w zależności od różnych parametrów – zastosowanego narzędzia, temperatury, zużywania się komponentów – jej skuteczność zatrzymywania może się zmieniać. Jeżeli producent jest w stanie to przewidzieć, powinien taką dodatkową składową uwzględnić.”– Andrzej Oleśkiewicz

Wnikanie całym ciałem – nowe wartości graniczne

Parametr	Norma aktualna	Projekt 2024 – profesjonalne użycie	Projekt 2024 – nieprofesjonalne użycie
Min. wysokość dolnej wiązki	300 mm	300 mm	200 mm (NOWE)
Maks. wysokość górnej strefy	900 mm	900 mm	900 mm
Maks. odległ. między wiązkami	400 mm	400 mm	400 mm

Odległość sięgania (DDS) – nowe zakresy i wzory

Zakres De	Wzór DDS	Status w normie
De ≤ 14 mm	DDS = 0	Bez zmian
14 < De ≤ 40 mm	DDS = 8 × De − 14	Bez zmian
40 < De ≤ 55 mm	DDS = 208 + 12 × (De − 40)	NOWY ZAKRES
55 < De ≤ 120 mm	DDS = 850 mm (stała)	NOWY ZAKRES
> 120 mm (bariery, poj. promienie)	DDS = 850 mm (stała)	Bez zmian

Sięganie poniżej dolnej wiązki – nowa tabela

Jednym z najważniejszych uzupełnień normy jest formalne uregulowanie sięgania przez szczelinę między podłogą a dolną wiązką kurtyny świetlnej. Do tej pory żadna norma tego nie uwzględniała.

Szczelina (HDB + De)	Podejście	DDS
< 40 mm	Wzór: 8 × (De + HDB) − 14	Jak dla zdolności wykrywania
40–300 mm	Tabela w normie	Zależna od wysokości strefy niebezpiecznej
> 300 mm	Dostęp całym ciałem	Nie do zaakceptowania – należy zmienić instalację

„To jest bardzo ważne, bo z tym był problem – nie do końca było wiadomo, jak sobie radzić, bo żadna norma takiego przypadku nie uwzględniała. W praktyce stosowaliśmy takie podejście, bo wydawało się naturalne i logiczne.”– Andrzej Oleśkiewicz

Oburęczne sterowanie i ręczne urządzenia – nowe odległości

Typ urządzenia	DDS (norma aktualna)	DDS (projekt 2024)	Zmiana
Oburęczne sterowanie (sięganie dłonią)	250 mm	–	Usunięte jako niewystarczające
Oburęczne sterowanie (aktywacja łokciem)	–	550 mm	NOWE – długość przedramienia
Urządzenie sterujące podtrzymywane	–	2200 mm	NOWE
Przycisk nożny	–	2500 mm	NOWE – noga + ramię

Osłony blokujące z urządzeniem ryglującym – nowe podejście

Dotychczasowa norma obejmowała jedynie osłony bez ryglowania. Nowy projekt uwzględnia sytuacje, gdy czas zwłoki odryglowania jest krótszy niż całkowity czas reakcji systemu.

📊 Przykład – osłona z ryglowaniemZałożenia:Czas całkowity T = 250 msCzas opóźnienia odryglowania = 180 msRóżnica: 250 − 180 = 70 ms Operator może otworzyć osłonę po 180 ms,ale ruch niebezpieczny trwa jeszcze 70 ms. Odległość musi zapewnić, że operatornie dotrze do strefy w ciągu tych 70 ms:S = 1600 × 0,070 + DDS = 112 + DDS

Wymagania dotyczące pomiarów – nowe zasady

Wymaganie	Norma aktualna	Projekt 2024
Liczba pomiarów	10	10 (bez zmian)
Wartość do obliczeń	max lub średnia + 3σ	max lub średnia + 3σ (bez zmian)
Urządzenie pomiarowe	Brak szczegółowych wymagań	Musi być przewidziane przez producenta do tego celu
Dane układu logicznego w protokole	NIE	TAK (NOWE)
Opis scenariusza pomiarowego	Ogólny	Szczegółowy – tryb pracy, prędkość, parametry
Informacje od producenta	Minimalne	Nowy załącznik – pełne wymagania

„Pojawiło się wymaganie, którego nie było do tej pory – urządzenie pomiarowe musi być urządzeniem, które producent przewidział do tego celu. Jeżeli mamy stoper, to raczej niekoniecznie.”– Andrzej Oleśkiewicz

Częstotliwość pomiarów kontrolnychPrzepisy nie określają precyzyjnie częstotliwości. Rozporządzenie nakazuje przechowywanie wyników przez 5 lat. Norma PN-EN 62046 zaleca pomiary nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Kluczowe źródło informacji: instrukcja producenta maszyny.

Podsumowanie – matryca zmian i priorytety wdrożeniowe

Obszar zmiany	Wpływ na producentów	Wpływ na użytkowników	Priorytet
Nowa nomenklatura i symbole	Średni	Niski	Średni
Nowy parametr Z we wzorze	Wysoki	Średni	Wysoki
Dynamiczna odległ. separacji	Wysoki	Średni	Wysoki
Nowe zakresy DDS (40–55 mm)	Średni	Średni	Średni
Oburęczne sterowanie +300 mm	Wysoki	Wysoki	Krytyczny
Wymogi dot. urządzenia pomiarowego	Średni	Wysoki	Wysoki
Nowy załącznik informacyjny	Wysoki	Średni	Wysoki
Osłony z ryglowaniem	Średni	Niski	Średni

Przewidywany okres przejściowy: ok. 2 lata od daty publikacji. Nowe rozporządzenie w sprawie maszyn wchodzi w życie 20 stycznia 2027 r.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym jest norma PN-EN ISO 13855:2024 i kiedy wejdzie w życie?

Norma PN-EN ISO 13855:2024 to nowy projekt normy regulującej rozmieszczanie wyposażenia ochronnego względem stref niebezpiecznych maszyn. Finalny draft został zaakceptowany. Andrzej Oleśkiewicz informuje: „Finalny draft tej normy został zaakceptowany, więc myślę, że wkrótce ta norma zostanie opublikowana. Oczywiście będzie jakiś okres przejściowy, natomiast warto już zapoznać się z tymi nowymi wymaganiami”.

2. Jakie nowe urządzenia ochronne zostały uwzględnione?

Zakres rozszerzono o urządzenia wizyjne (techniki wzorców referencyjnych i stereowizyjne), ręczne urządzenia bezpieczeństwa oraz osłony blokujące z ryglowaniem. Andrzej Oleśkiewicz wyjaśnia: „Takie rozwiązania pojawiają się coraz częściej na rynku, więc normalizacja musi odpowiadać aktualnemu stanowi techniki”.

3. Co to jest dynamiczna odległość separacji?

Odległość bezpieczeństwa zmieniana w czasie rzeczywistym na podstawie aktualnych parametrów maszyny.Andrzej Oleśkiewicz obrazuje: „Na wózkach widłowych mamy skanery, które w zależności od prędkości mogą zmieniać pola ochronne – to powinno się odbywać na zasadzie dopasowania dynamicznej odległości separacji”.

4. Jak zmienił się wzór na odległość bezpieczeństwa?

Wzór zmienił się z S = K × T + C na S = K × T + DDS + Z. Parametr Z uwzględnia niepewności pomiarowe, odbicia i tolerancje hamowania. Ekspert zaznacza: „Większość producentów te parametry już stosowała – jest to po raz pierwszy ujęte formalnie w normie”.

5. Czym jest nowy składnik czasu TF?

TF to czas tolerancji maszyny uwzględniający zmienność hamowania. Andrzej Oleśkiewicz tłumaczy: „Maszyna w zależności od temperatury, zużywania się komponentów – jej skuteczność zatrzymywania może się zmieniać. Jeżeli producent jest w stanie to przewidzieć, powinien taką składową uwzględnić”.

6. Jak często należy wykonywać pomiary czasu zatrzymania?

Przepisy nie określają precyzyjnie częstotliwości. Norma PN-EN 62046 zaleca co 12 miesięcy. Oleśkiewicz radzi: „Pierwsze źródło informacji to instrukcja dostarczona razem z maszyną. Użytkownicy powinni wymagać od producenta takich informacji”.

7. Jakie wymagania dotyczą urządzenia pomiarowego?

Musi być przewidziane przez producenta do pomiarów dobiegu. Oleśkiewicz wyjaśnia: „Pojawiło się wymaganie – urządzenie pomiarowe musi być urządzeniem, które producent przewidział do tego celu. Jeżeli mamy stoper, to raczej niekoniecznie”.

8. Jak zmieniły się wymagania dot. oburęcznego sterowania?

Odległość DDS wzrosła z 250 do 550 mm (aktywacja łokciem). Oleśkiewicz komentuje: „Jeżeli mogę dłonią, to bardzo często mogę aktywować łokciem. Dziwne, że wcześniej tego nie było”.

9. Kiedy wchodzi nowe rozporządzenie w sprawie maszyn?

20 stycznia 2027 roku. Oleśkiewicz podkreśla: „Doszło sporo nowych wymagań, zwłaszcza dotyczących układów sterowania. To jest czas, w którym producenci muszą przygotowywać się do wdrożenia”.

10. Czy można pominąć pomiary, jeśli kurtyna wydaje się daleko od strefy?

Nie. Andrzej Oleśkiewicz jest jednoznaczny: „Na jakiej podstawie wiemy, że ta kurtyna jest znacznie powyżej obliczonych odległości? Musimy mieć tę wartość – nie da się tego zrobić na oko”.